GreenWashing po Polsku: Plastikowe słomki „wielorazowe”

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie ograniczenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko (dalej: dyrektywa SUP) stanowi jeden z kluczowych aktów prawnych Unii Europejskiej w obszarze polityki odpadowej i ochrony środowiska morskiego. Jej przyjęcie było odpowiedzią na jednoznaczne dane naukowe wskazujące, że produkty jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych należą do najczęściej występujących odpadów w środowisku, a jednocześnie są szczególnie problematyczne z punktu widzenia zapobiegania powstawaniu odpadów oraz recyklingu.

Dyrektywa SUP nie ogranicza się wyłącznie do zarządzania odpadami, lecz wprost ingeruje w model projektowania, wprowadzania do obrotu oraz użytkowania produktów. Jej zasadniczym celem jest odejście od kultury jednorazowości i wymuszenie rzeczywistej zmiany systemowej w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym. Jednym z produktów objętych bezpośrednim zakazem wprowadzania do obrotu są plastikowe słomki do napojów.

Definicja produktu jednorazowego użytku w dyrektywie SUP

Zgodnie z art. 3 pkt 1 dyrektywy SUP, przez produkt jednorazowego użytku rozumie się produkt wykonany w całości lub części z tworzywa sztucznego, który nie został zaprojektowany, wprowadzony do obrotu ani przeznaczony do wielokrotnego użycia przez obrót lub ponowne napełnianie. Definicja ta ma charakter funkcjonalny, a nie wyłącznie deklaratywny. Oznacza to, że samo oznaczenie produktu jako „wielorazowego” nie przesądza o jego statusie, kluczowe znaczenie ma sposób projektowania, użytkowania oraz realna możliwość wielokrotnego użycia.

Dyrektywa nie wprowadza jednak jednoznacznych, mierzalnych kryteriów pozwalających na odróżnienie produktów faktycznie wielorazowych od produktów jedynie deklarujących taką cechę. To właśnie ta luka interpretacyjna została wykorzystana przez część producentów plastikowych słomek. Po wejściu w życie zakazu, na rynku europejskim zaczęły masowo pojawiać się plastikowe słomki określane jako wielorazowe, reuse, do wielokrotnego użytku. Produkty te formalnie nie podlegają zakazowi wynikającemu z art. 5 dyrektywy SUP, gdyż nie są deklarowane jako jednorazowe. W praktyce jednak ich konstrukcja, sposób dystrybucji oraz model użytkowania nie różnią się istotnie od słomek jednorazowych, które zostały objęte zakazem.

Jednorazowy charakter w praktyce użytkowej

Pojawienie się na rynku grubszego plastiku z napisem „reuse” to nic innego jak próba przechytrzenia systemu. Producenci, chcąc ominąć restrykcje art. 5 dyrektywy SUP, zmodyfikowali proces produkcyjny tak, aby słomki były w stanie przetrwać kilkanaście cykli w zmywarce podczas testów laboratoryjnych. To wystarczy, by formalnie nadać im status produktu wielokrotnego użytku.

Prawdziwa wielorazowość to nie tylko cecha przedmiotu, ale przede wszystkim zorganizowany proces obejmujący trwałość, profesjonalną sterylizację oraz sprawną logistykę zwrotną. Plastikowe słomki deklarowane jako „reuse” funkcjonują całkowicie poza tym systemem – brak punktów zbiórki czy mechanizmów kaucyjnych sprawia, że ich ponowne wprowadzenie do obrotu jest niemożliwe. W efekcie cała odpowiedzialność za produkt spoczywa na konsumencie, co czyni z nich martwe ogniwo gospodarki obiegu zamkniętego.

W rzeczywistości restauracyjnej „wielorazowość” kończy się tam, gdzie zaczyna się psychologia konsumenta i logistyka lokalu. Bariera, której nie da się przeskoczyć: „Efekt używanej szczoteczki” Kluczowym pytaniem, które obnaża absurd tej strategii, jest to o komfort gościa: Czy mając pełną świadomość, że dana słomka była już wcześniej w ustach dziesięciu innych osób, zdecydowalibyśmy się z niej skorzystać? Słomka to produkt o skrajnie intymnym charakterze – podobnie jak szczoteczka do zębów czy sztućce. O ile jednak widelec jest gładki, płaski i łatwy do pełnej sterylizacji, o tyle porowata struktura plastiku oraz długa, wąska rurka budzą naturalny opór higieniczny. Większość konsumentów podświadomie traktuje plastikową słomkę jako przedmiot osobisty i jednorazowy. Restauratorzy doskonale o tym wiedzą, dlatego „wielorazowe” słomki plastikowe niemal nigdy nie wracają do kuchni – lądują w koszu wraz z resztkami napoju, stając się odpadem o większej masie i objętości niż ich zakazane, cieńsze poprzedniczki.

Analiza zachowań konsumenckich oraz praktyki rynkowej dowodzi, że plastikowe słomki deklarowane jako wielorazowe w rzeczywistości są używane zaledwie sporadycznie, gdyż szybko tracą swoje walory estetyczne i budzą naturalny opór higieniczny. Połączenie niskiej ceny z brakiem realnej odporności na intensywne mycie sprawia, że klienci nie postrzegają ich jako przedmiotów trwałego użytku. W efekcie produkty te nie wymuszają realnej zmiany nawyków, lecz pozostają trwałym elementem kultury jednorazowości, tyle że pod płaszczykiem ekologicznych deklaracji.Z perspektywy celu dyrektywy SUP oznacza to pozorne spełnienie wymogów prawa przy zachowaniu dotychczasowego modelu konsumpcji.

Problemy sanitarne i sterylizacja

Tu pojawia się największy problem logistyczny i sanitarny. Aby produkt mógł być realnie wielorazowy w restauracji, musi przejść proces profesjonalnego mycia i sterylizacji. W przypadku słomek plastikowych jest to praktycznie niewykonalne:

• Wąski przekrój: Słomki są zbyt cienkie, by standardowe zmywarki gastronomiczne (nawet te z wyparzaniem) mogły skutecznie oczyścić ich wnętrze. Słomki do napojów należą do produktów o szczególnie wysokim ryzyku sanitarnym. Ich konstrukcja uniemożliwia wizualną kontrolę czystości, sprzyja gromadzeniu osadów organicznych, utrudnia skuteczną dezynfekcję.
• Osady i bakterie: Resztki cukru z soków, mleka z kawy czy miąższu z owoców osadzają się na ściankach. Bez mechanicznego czyszczenia wyciorem każda taka słomka staje się siedliskiem drobnoustrojów.
• Degradacja materiału: Plastik pod wpływem wysokich temperatur w zmywarce może ulegać mikro-uszkodzeniom i uwalniać mikroplastik bezpośrednio do napojów.
• Brak powszechnych procedur sterylizacji, użytkownicy nie dysponują odpowiednimi narzędziami, a samo mycie słomek jest absurdalne. Restauracje nie dysponują odpowiednimi urządzeniami a producenci często nie określają maksymalnej liczby cykli czyszczenia.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa żywnościowego wielokrotne użycie takich produktów jest niejednoznaczne i potencjalnie ryzykowne, co dodatkowo wzmacnia ich faktycznie jednorazowy charakter. W sektorze gastronomicznym ponowne użycie takich produktów bez certyfikowanych procedur sterylizacji byłoby nieakceptowalne z punktu widzenia prawa żywnościowego.

Brak systemu zbierania i ponownego użycia

Zastanówmy się: ile razy widzieli Państwo w restauracji specjalny pojemnik na „użyte słomki wielorazowe”? No właśnie. Większość lokali, które serwują plastikowe słomki pod szyldem wielorazowości, nie posiada żadnego systemu ich odzyskiwania. Słomka trafia na tacę, potem do ogólnego kosza, a stamtąd na wysypisko. Idea wielorazowości kończy się w momencie, gdy kelner sprząta stolik. Jest to działanie pozorowane, które ma na celu jedynie uniknięcie kar za używanie produktów jednorazowych, a nie realną troskę o środowisko.

Skoro słomka nie wraca do obiegu, trafia do strumienia odpadów komunalnych. Tu zaczyna się jej „drugie życie”, które jest gorsze dla planety niż w przypadku starego typu słomek. Słomki są zbyt małe i lekkie dla separatorów optycznych w sortowniach. Często przelatują przez sita razem z frakcją drobną (zanieczyszczeniami) i trafiają bezpośrednio do spalarni lub na składowisko. Nawet jeśli słomka jest wykonana z polipropylenu, który teoretycznie jest recyklowalny, jej zabrudzenie resztkami jedzenia i tłuszczem sprawia, że żaden recykler nie chce jej przetwarzać.

Większa masa, większy problem: Ponieważ słomka „wielorazowa” musi być grubsza, by spełniać wymogi prawne, zawiera średnio 2-3 razy więcej plastiku niż dawna słomka jednorazowa. Wrzucając ją do śmieci, wprowadzamy do środowiska kilkukrotnie więcej polimerów przy tym samym, jednokrotnym użyciu.

Produkt jest wielorazowy tylko wtedy, gdy istnieje infrastruktura pozwalająca mu krążyć w gospodarce. W przypadku plastikowych słomek „reuse”, ta infrastruktura po prostu nie istnieje. Deklaracja, że produkt jest wielorazowy, nakłada na producenta i użytkownika (restaurację) pewną odpowiedzialność: produkt musi zostać odzyskany, umyty i ponownie podany. W przypadku plastikowych słomek mamy do czynienia z całkowitym zerwaniem tego łańcucha na każdym etapie. W przeciwieństwie do szklanych butelek zwrotnych czy kegów na piwo, plastikowa słomka nie posiada wypracowanego systemu odbioru od klienta Większość restauracji typu fast-food czy kawiarni operuje w modelu, w którym klient sam sprząta stolik, wrzucając wszystko do jednego kosza. Nie ma osobnych pojemników na „zużyte słomki do mycia”. W przypadku zamówień z dowozem, szansa na powrót plastikowej słomki do restauracji wynosi zero. Produkt „wielorazowy” z definicji staje się jednorazowym śmieciem już w momencie wydania posiłku.

Wielu restauratorów i konsumentów ulega złudzeniu, że plastikowa słomka – nawet ta grubsza – ostatecznie trafi do recyklingu i zyska drugie życie jako inny produkt. Nic bardziej mylnego. W rzeczywistości plastikowe słomki to dla systemów odzysku odpadów „materiał nieistniejący”. Problem z recyklingiem słomek „reuse” jest potrójny:

• Gabaryty: Nowoczesne sortownie oparte są na separatorach optycznych i sitach. Słomki, ze względu na swój podłużny, cienki kształt i niewielką masę, najczęściej przelatują przez sita razem z frakcją drobną (zanieczyszczeniami) lub w ogóle nie są rozpoznawane przez skanery. Dla maszyny słomka to po prostu zanieczyszczenie, a nie surowiec.
• Zanieczyszczenie biologiczne: Słomki mają bezpośredni kontakt z cukrami, tłuszczami (mleko, śmietanka) i śliną. Wąskie wnętrze rurki sprawia, że resztki te są niemal niemożliwe do usunięcia w standardowym procesie przygotowania surowca do recyklingu. Brudny plastik jest bezwartościowy.
• Mieszanki polimerów: Aby słomka mogła być „wielorazowa”, producenci często dodają do niej stabilizatory i barwniki, które utrudniają czysty recykling mechaniczny.

Aby model reuse był opłacalny i bezpieczny, wymaga skali. Istnieją firmy zajmujące się profesjonalnym myciem kubków wielorazowych na festiwalach, ale nie istnieją linie technologiczne dedykowane plastikowym słomkom. Koszt transportu, segregacji i ręcznego (lub maszynowego) doczyszczania wnętrza tak wąskiego przedmiotu przewyższa koszt zakupu nowej „fałszywej” słomki wielorazowej. W efekcie, nawet jeśli restauracja chciałaby je myć, brakuje jej zaplecza sanitarnego spełniającego rygorystyczne normy sterylności dla tak trudnych do czyszczenia kształtów. Modele logistyczne dla reuse opierają się na gęstości. Słomki są lekkie, zajmują dużo miejsca i są rozproszone. Zbieranie ich od setek klientów, by przewieźć je do mitycznej myjni, generowałoby większy ślad węglowy niż produkcja nowych słomek z papieru czy słomy. To sprawia, że model biznesowy dla ponownego użycia plastikowych słomek jest ekonomicznie martwy. Plastikowa słomka wielorazowa w restauracji to produkt bezdomny – nikt go nie chce zbierać, nikt go nie chce myć i nikt nie potrafi go przetworzyć.

Prawdziwy dramat zaczyna się jednak wtedy, gdy restauracja faktycznie próbuje te słomki myć. Plastik (najczęściej polipropylen) nie jest materiałem niezniszczalnym. Każdy cykl w profesjonalnej wyparzarce gastronomicznej, gdzie działają wysoka temperatura (powyżej 60-90°C), agresywne detergenty chemiczne i wysokie ciśnienie wody, powoduje degradację struktury polimeru. Powierzchnia słomki staje się porowata, a z każdym myciem do ścieków uwalniane są tysiące cząsteczek mikroplastiku. Te mikroskopijne drobiny są zbyt małe dla oczyszczalni ścieków, więc trafiają prosto do rzek i oceanów, gdzie stają się częścią łańcucha pokarmowego.

Paradoks Dyrektywy SUP: Więcej zamiast mniej

Celem dyrektywy Single-Use Plastics było drastyczne ograniczenie ilości tworzyw sztucznych trafiających do ekosystemu. Tymczasem „wielorazowe” słomki plastikowe, które de facto są używane tylko raz, działają wbrew tej logice:

• Zawierają większą masę plastiku na jednostkę produktu niż zakazane słomki jednorazowe.
• Ich produkcja i transport generują wyższy ślad węglowy.
• Wprowadzają do obiegu produkt, który zamiast ulec biodegradacji (jak papier czy słoma), rozpada się na szkodliwy mikroplastik.

W efekcie, restauracja stosująca takie rozwiązanie, nie tylko uprawia greenwashing, ale realnie pogarsza sytuację ekologiczną, wprowadzając do środowiska „trudniejszy” i cięższy odpad pod płaszczykiem dbania o planetę.

Choć plastikowe słomki „wielorazowe” formalnie nie naruszają literalnego brzmienia art. 5 dyrektywy SUP, to ich obecność na rynku należy ocenić jako obejście celu regulacji i osłabienie skuteczności prawa,

Dyrektywa SUP opiera się na założeniu, że zmiana nazwy produktu nie może zastępować zmiany systemowej. Wprowadzanie produktów o faktycznie jednorazowym charakterze pod pozorem wielorazowości podważa sens całej regulacji.

Wnioski i rekomendacje

Podsumowując, plastikowe słomki deklarowane jako wielorazowe to w rzeczywistości produkty, które nie funkcjonują w żadnym realnym systemie ponownego użycia, nie posiadają niezbędnych cech trwałości i generują istotne problemy sanitarne, co w praktyce czyni je przedmiotami jednorazowymi. Aby skutecznie realizować cele dyrektywy SUP, niezbędne jest doprecyzowanie definicji produktów wielorazowych poprzez wprowadzenie mierzalnych kryteriów trwałości oraz ścisłe powiązanie ich statusu z faktycznym istnieniem infrastruktury zbiórki i procesów reuse. Jedynie objęcie plastikowych słomek dodatkowymi ograniczeniami regulacyjnymi pozwoli wyeliminować systemowe obchodzenie przepisów, które obecnie stanowi realne zagrożenie dla autentycznej ochrony środowiska.

Problem dotyczy również plastikowych sztućców "wielorazowych", sztućców drewnianych z mieszankami polimerów, pojemników na wynos wykonanych z polipropylenu, polistyrenu ekspandowanego.